منزلِ نو مبارک، آقای کتاب

فرهنگ > ادبیات - دکتر عباس پژمان:
اول قرار نبود کتاب معیشتِ کسی را تأمین کند و نقشی اقتصادی در زندگی انسان داشته باشد.

قرار بود كتاب در بُعد ديگري از زندگي او نقش بازي كند كه اسمش فرهنگ است و شامل علم و اخلاق و هنر ميشود. حتي قرار بود بُعد اقتصادي در خدمتِ كتاب باشد؛ چرا كه هميشه فرهنگ بود كه شگفتيxadها و زيباييxadهاي زندگي او را خلق ميxadكرد. قرار بود او تمام اين شگفتيxadها و زيباييxadها را كه با تفكر و تجربه به آنها دست پيدا ميكرد، در وسيلهxadاي به نام كتاب و با تجسم بخشيدن به آنها پايدار كند.

بهطوري كه تبادلِ آنها بين انسانها تكرارپذير باشد. اين بهقدري براي او ارزش داشته است كه او وقت بسيار زيادي را، در طولِ عمرِ درازِ خود، صرفِ خدمت به كتاب و نوشتن و خواندنِ آن كرده است. هميشه كساني كه اين خدمت را برعهده گرفتهxadاند، افراد بسيار ممتازي بودهxadاند. خيليxadها ثروت را بر علم ترجيح ميxadدهند، اما معمولا كسي نميxadآيد ارزش علم را نفي كند. شايد بعضي آسيبxadهايي هم كه كتاب ديده است و ميxadبيند از محل همين ارزشِ خاصِ آن باشد.

باري، قبل از آنكه صنعت چاپ ايجاد شود، كتابها در نسخههاي بسيار اندك، معمولا در حدِ يك يا چند نسخه، توليد ميxadشد. خوانندگانِ آنها هم بسيار كم بودند. فقط كتابهاي مهم بود كه گاهي نسخههاي جديدي از آنها تهيه ميxadشد؛ كتابهايي كه ميتوانستند بر گذشتِ زمان غلبه كنند و ماندگار شوند.

اما با پيدا شدنِ صنعتِ چاپ، لازم شد تحولِ خاصي در دنياي كتاب اتفاق بيفتد. كتاب بايد خوانندگان بيشتري پيدا ميxadكرد تا با خريدنِ انبوهي از نسخههاي هر كتاب چرخxadهاي صنعتِ چاپ را بچرخانند. از آن هنگام بود كه كتاب نقش اقتصادي هم در زندگي انسان پيدا كرد، اما فقط براي كساني كه قرار بود آن چيزهايي را كه نويسندگان مينوشتند بهصورت كتاب دربياورند و نه براي كساني كه قرار بود آنها را بخوانند. اينهايي كه كتابها را ميxadخواندند قرار بود استفادههاي ديگري از كتاب بكنند، كه همانا تقويتِ بُعدِ فرهنگي خود بود. حتي بسياري از نويسندگان هم، كه آن كتابها را ميxadنوشتند، معمولا معيشتِ خود را همچنان از راههاي ديگر كسب ميxadكردند و هنوز هم همينطور است. بسياري از كساني كه كتاب ميxadنويسند معمولا فرهنگ را مهمتر از اقتصاد ميدانند. يا دستكم فرهنگ را هم در حدِ اقتصاد مهم ميxadدانند.

اما پيشرفتهاي تكنولوژي ظاهرا بيشتر به نفعِ اقتصاد بود تا فرهنگ. يا دستكم ميتوان گفت بيشتر به نفعِ اقتصاد بود تا كتاب. پيشرفتهاي علمي و فني باعث شد زندگي جذبههاي ديگري براي انسان پيدا كند و تجملات و رفاههاي متنوعي در آن پيدا شود. دست يافتن به اين تجملات و رفاهها احتياج به اقتصاد قوي دارد. جذبه آنها هم براي بسياري از مردم بيشتر از جاذبهxadاي است كه كتاب ميتواند براي آنها داشته باشد. خواندنِ كتاب، آسايش خاطر ميxadخواهد و وقتِ زيادي ميxadبرد. در زندگيxadهاي امروزي وقتِ فراغت براي بسياري از مردم بسيار كم است. آنها معمولا هر چه وقت دارند صرف تأمين معاششان ميشود.

بنابراين بسياري از آنها وقت چنداني براي خواندن ندارند. اما هر چه هست، بسياري از جوامعِ پيشرفته دنيا همچنان قدر فرهنگ را ميxadدانند و مخصوصا كتاب را ارج ميxadنهند. حتي اگر حالا ديگر نتوانند مثل گذشتهها كتاب بخوانند و اوقات فراغتِ خود را بيشتر در دنياي كتابها بگذرانند.

• پزشك، نويسنده و مترجم ادبيات فرانسوي، انگليسي و اسپانيايي

همشهری...